Cliciwch yma i weld y tudalen yn Saesneg

 Nid oedd y naill na’r llall o ddau fataliwn Rheolaidd y Gatrawd yn rhan o’r Fyddin Alldeithiol Brydeinig (BAB). Cafodd y cyntaf ei alw’n ôl o dramor a glaniodd yn Ffrainc ym mis Hydref 1914; cyrhaeddodd yr ail Loegr yn rhy hwyr i gael ei gynnwys yn y BAB wreiddiol, ac ymunodd â hi ddiwedd mis Awst ar ôl cyfnod yn gwasanaethu fel milwyr Llinellau Cyfathrebu. Cyrhaeddodd y 1/4ydd – sef bataliwn o’r Fyddin Diriogaethol cyn y rhyfel yn sir y Fflint – Ffrainc ym mis Rhagfyr 1914 ac erbyn mis Mehefin 1916 roedd yn fataliwn Arloesol.

Roedd y saith bataliwn arall yn cynnwys dynion oedd wedi ateb galwad yr Arglwydd Kitchener am wirfoddolwyr tua dechrau’r rhyfel. Roedd pump o blith y bataliynau ‘Byddin Newydd’ hyn (13eg-17eg FfBC) mewn brigadau (113eg a 115fed) oedd yn ffurfio rhan o’r 38ain Adran (Gymreig) - ‘Byddin Gymreig’ Lloyd George.

Dim ond y Bataliwn 1af a’r 9fed fu’n rhan o’r ymladd ar ddiwrnod cyntaf y frwydr, 1 Gorffennaf, ym mhentrefi Fricourt a La Boiselle yn eu tro. Gan eu bod wrth gefn, ychydig o golledion a gafwyd, yn wahanol i’r Fyddin Brydeinig yn gyffredinol, a ddioddefodd gyfanswm o dros 57,000 o anafiadau, gyda 19,240 yn cael eu lladd. Ond rhwng 5 a 12 Gorffennaf, bu’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, yn enwedig y rhai hynny mewn bataliynau oedd yn rhan o’r 38ain Adran (Gymreig), yn rhan o’r frwydr ehangach y bydd ei henw gyfystyr â dewrder y milwr Cymreig yn wastadol - Coed Mametz.

Cafodd y frwydr i ennill y darn hwn o goetir trwchus ei disgrifio gan Wyn Griffith, un o blith nifer o ysgrifenwyr rhagorol oedd yn gwasanaethu yn y Gatrawd, fel a ganlyn:
 

            … erchylltra ein ffordd o fyw a marw a’r modd y croeshoeliwn ieuenctid.

Roedd pwysigrwydd strategol i’r Goedwig ac roedd troedfilwyr a magnelau’r Almaenwyr yn ei hamddiffyn; methodd nifer o ymosodiadau ar 7 a 8 Gorffennaf gyda’r milwyr yn cael eu saethu i lawr wrth iddyn nhw groesi’r tir agored. Ysgrifennodd y Cadbennaeth, y Maeslywydd Sir Douglas Haig am hyn yn ei ddyddiadur:

          Nid oedd y 38ain Adran Gymreig yn ymroi i’r ymosodiad â phenderfyniad

 – cyhuddiad hollol anghyfiawnadwy wedi’i seilio ar wybodaeth anghyflawn. Mewn gwirionedd collodd y 115fed Brigâd dros 600 o ddynion yn rhan hon y frwydr.

Fodd bynnag, yn gynnar ar 10 Gorffennaf, llwyddodd ymosodiad o’r newydd gan y 113eg a’r 114eg Brigâd (gyda’r cyntaf yn cynnwys pedwar bataliwn FfBC) i ennill tir yn y Goedwig, a than yn hwyr ar y diwrnod canlynol bu’r bataliynau Cymreig yn ymladd eu ffordd drwy’r coed toredig, anhrefnus a dryslyd a’r prysgwydd trwchus yn erbyn gelyn anweledig, gyda gwrthglawdd o fagnelau o’u blaenau yn ychwanegu at y sŵn byddarol ac yn dadwreiddio mwy fyth o goed. I wneud yr erchylltra a’r dryswch yn waeth, roedd y rhain weithiau yn syrthio ar eu dynion eu hunain. Ond yn ystod y nos ar 11/12 Gorffennaf, ciliodd yr Almaenwyr o’r Goedwig, gan adael cannoedd yn farw. Fel yr ysgrifennodd Colin Hughes yn ei gofnod o’r frwydr - sydd i raddau yn gwneud yn iawn am feirniadaeth anystyriol Haig –

      … gellir priodoli’r cipio yn llwyr i’r 38ain Adran (Gymreig) …

Ond roedd y gost i’r Adran yn uchel iawn – collwyd yn agos i 4,000 o ddynion gan gynnwys 600 yn cael eu lladd a llawn cymaint ar goll. Collodd pum bataliwn y FfBC dros 1,000 o ddynion gan gynnwys pedwar o’r pum prif swyddog: rhaid cofio nad oedd unrhyw un o blith yr Adran wedi cael ei hyfforddi i ymladd mewn coedwig drwchus, ac i’r mwyafrif, hwn oedd eu profiad cyntaf o frwydro.

Ar 16 Gorffennaf, roedd Robert Graves, oedd yn aelod o 2il Fataliwn y FfBC, yn gwersylla y tu allan i Goedwig Mametz ymysg y meirwon o fataliynau Byddin Newydd y Gatrawd. Aeth i mewn i’r goedwig, ac yn ddiweddarach yn ei gerdd 'A Dead Boche' ail-greodd ei ymateb i’r distryw a’r holl farwolaeth a welodd yno:
 

Heddiw yng Nghoed Mametz
Gwelais ffordd i waredu chwant am waed
[Today I found in Mametz Wood
A certain cure for lust of blood.]

Dros y dyddiau canlynol, symudodd yr ymladd yn y sector hwn o’r ffrynt i’r gogledd ac i’r dwyrain o Goed Mametz, i ardal rhan o ail system amddiffyn y gelyn. Ar 14 Gorffennaf, cymrodd y Bataliwn 1af ran yn ymosodiad llwyddiannus yr 22ain Brigâd ar bentref Bazentin-le-Petit a chwaraeodd ran nodedig yn gwrthyrru gwrthymosodiadau Almaenig dilynol; ac ar 18 Gorffennaf, bu’r 10fed Bataliwn yn llwyddiannus yn yr ymosodiad ar Goed Delville, gyda dau o’u plith, y Corporal J.J.Davies a Preifat A.Hill, yn ennill Croes Fictoria ar y diwrnod hwnnw; ond collodd y Bataliwn 228 o ddynion, gan gynnwys 15 o swyddogion, yn yr ymladd hwn. Rai wythnosau’n ddiweddarach, ysgrifennodd yr Is-gyrnol Stockwell, y swyddog oedd yn rheoli Bataliwn 1af y FfBC:

            Mae Coedwig Delville yn amhosibl i’w ddisgrifio. Meirwon a darnau o bobl ymhobman. Ein ffosydd yn dagfa o feirwon a’r drewdod yn erchyll. 

Ar 20 Gorffennaf gyrrodd yr 2il Fataliwn y gelyn allan o’r Goedwig Uchaf ond yna fe’u gorchmynnwyd i dynnu’n ôl - ysgrifennodd y Swyddog oedd yn Rheoli,,

Ni welais i erioed y fath agwedd odidog a gwych o ddiystyriol at farwolaeth ag a welais y diwrnod hwnnw. Roedd bron yn annaearol yn ei fawredd 

– ond o blith y 706 a aeth i mewn i’r goedwig, daeth llai na 100 allan yn ddianaf.

Wrth i’r flwyddyn 1916 fynd rhagddi, roedd y ddau fataliwn rheolaidd a’r 10fed Bataliwn yn parhau i ymladd ar y Somme, ac ychwanegwyd enwau pentrefi Ffrengig megis Pozières, Guillemont, Morval ac Afon Ancre i Restr y Gatrawd o Anrhydeddau Brwydr y Somme. Cyhoeddwyd yn swyddogol fod Brwydr Gyntaf y Somme ar ben ar 18 Tachwedd 1916 – erbyn hynny, roedd y rhan hon o Ffrainc, a fu unwaith mor ddymunol a ffrwythlon, wedi’i thrawsnewid yn dirlun hunllefus anghyfannedd, llawn dinistr, distryw a mwd.

[I weld map  cliciwch yma]

Ond cyn hynny, yn fuan wedi i frwydr Coed Mametz ddod i ben, ysgrifennodd Colin Hughes am yr hyn a ddigwyddodd i 38ain Adran (Gymreig), gan gynnwys ei bataliynau FfBC:

            ..ni chafodd na gogoniant nac arbenigedd… eu priodoli iddynt [ond] yn lle hynny, cawsant eu bwndelu’n ddiseremoni i ffwrdd i sector tawel o’r ffrynt, ac ni chwaraeasant ran bellach yn yr ymladd ar y Somme..

Fodd bynnag, ni chawsant eu hanghofio, oherwydd heddiw mae draig goch ysblennydd Cymru, a fu unwaith yn arwyddlun balch i’r 38ain Adran (Gymreig), yn wynebu Coed Mametz, y fan lle syrthiodd cynifer o Gymry union naw deg o flynyddoedd yn ôl.